W Światowym Dniu Otyłości, 4 marca, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu w ramach kampanii #nabieraMYodwagi przypomina, że profilaktyka nadwagi i otyłości powinna zaczynać się jak najwcześniej – od codziennych wyborów żywieniowych dzieci w domu, przedszkolu i w szkole. Dlatego tak istotne znaczenie ma zaktualizowane przez Ministerstwo Zdrowia tzw. rozporządzenie „sklepikowe”, które ogranicza dostęp do wysoko przetworzonej żywności i wzmacnia promocję zdrowych nawyków w duchu diety planetarnej. Od września roślinny obiad na bazie strączków stanie się stałym elementem przedszkolnego i szkolnego menu. To ważny krok w kierunku trwałej zmiany.

Koncepcja diety planetarnej powstała – jak wyjaśnia dr Dorota Różańska, prof. uczelni, z Katedry i Zakładu Dietetyki i Bromatologii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu – z dwóch równie ważnych powodów. Z jednej strony narasta globalny problem chorób powiązanych z nieprawidłowym żywieniem, a z drugiej produkcja żywności coraz silniej obciąża środowisko.
– Ta dieta łączy zasady zdrowego żywienia, korzystne z punktu widzenia zmniejszenia ryzyka chorób, w tym choroby otyłościowej, z wyborem grup produktów o możliwie najmniejszym wpływie na środowisko – zarówno jeśli chodzi o emisję gazów cieplarnianych, jak i zużycie gruntów czy wody. W praktyce dieta planetarna oznacza przede wszystkim zwiększenie udziału żywności roślinnej w codziennych posiłkach. Połowę talerza powinny stanowić warzywa i owoce, przewagą tych pierwszych. Istotną część diety stanowią też pełnoziarniste produkty zbożowe. Szczególnie ważne jest przesunięcie źródeł białka: mniej mięsa, zwłaszcza czerwonego, więcej roślin strączkowych i orzechów – podkreśla prof. Różańska.

Ekspertka zaznacza, że dieta planetarna nie jest jednoznaczna z dietą wegańską – dopuszczone są pewne ilości produktów mlecznych, ryb oraz niewielkie ilości jaj i mięsa. Kluczowe jest natomiast to, żeby zwiększyć spożycie strączków i orzechów. Warto też pamiętać, że ten model żywienia nie polega na narzucaniu identycznego jadłospisu wszystkim na świecie. To, co jemy, zależy od lokalnej dostępności i sezonowości – i to jest jej duża siła. Lokalność i sezonowość sprzyjają też dostępności cenowej, co ma znaczenie w codziennych wyborach żywieniowych.

Dieta planetarna a profilaktyka nadwagi i otyłości

Jak ta zmiana ma się do profilaktyki nadwagi i otyłości? Zdaniem prof. Różańskiej takie nawyki żywieniowe będą sprzyjały lepszej kontroli masy ciała. Jednocześnie podkreśla, że w profilaktyce nadwagi i otyłości liczy się całokształt i istotne jest połączenie dwóch aspektów – zdrowej diety i aktywności fizycznej. Ważna jest oczywiście wartość energetyczna codziennej diety – dodaje prof. Różańska. Ponadto zauważa, że wyniki badań przeprowadzonych wśród osób dorosłych pokazują, że większa zgodność diety z modelem planetarnym wiąże się ze spadkiem ryzyka występowania cukrzycy, chorób sercowo-naczyniowych, niektórych nowotworów i niższą śmiertelnością z tych przyczyn.

Wokół strączków – które mają być fundamentem roślinnego obiadu w przedszkolach i szkołach – pojawia się pytanie: czy dziecko się nimi naje? Prof. Różańska odpowiada wprost: tak, i to z kilku powodów.
– Nasiona roślin strączkowych są źródłem białka, ale też bogatym źródłem błonnika. Dzięki temu dają uczucie sytości na dłuższy czas i mają niski indeks glikemiczny, który oznacza łagodniejszy wzrost stężenia glukozy we krwi po posiłku i brak gwałtownych spadków tego stężenia, co wywoływałoby uczucie głodu, często zaspakajane przekąskami, zazwyczaj niekorzystnymi dla zdrowia – tłumaczy.

Strączki w diecie

Wielu dorosłym strączki nadal kojarzą się z ciężką grochówką albo fasolką po bretońsku. Ale to nie jest jedyny sposób, w jaki można wprowadzać strączki do diety.
– Dostępna jest ciecierzyca, soczewica w różnych kolorach, mamy też wiele odmian fasoli – i co za tym idzie ogrom możliwości kulinarnych. Możemy przygotować pasty kanapkowe, roślinne pasztety, potrawy w stylu leczo, zupy z dodatkiem strączków, roślinne kotlety. Możemy gotować, piec, zmieniać przyprawy czy inne składniki potrawy, jak np. warzywa – jest dużo możliwości aby otrzymać różnorodne posiłki. W praktyce oznacza to, że strączki nie muszą być obiadem, tylko mogą stać się częścią codziennego menu – także w domu czy w kanapkach do szkoły – wylicza prof. Różańska.

Choć w rozporządzeniu mowa o roślinnym obiedzie raz w tygodniu, prof. Różańska podkreśla, że to pierwszy krok do zmiany. Warto dążyć do tego, by strączki pojawiały się w diecie kilka razy w tygodniu, w różnych posiłkach, nie tylko w obiedzie.

Czy strączki mogą zastąpić mięso? Odpowiedź brzmi: tak – przy rozsądnym komponowaniu posiłków. Nasiona roślin strączkowych są bogatym źródłem białka. Dobrze jest łączyć je z innymi produktami roślinnymi, np. z orzechami bo wtedy uzyskujemy efekt uzupełniania się aminokwasów.
– Strączki to również źródło składników mineralnych i witamin z grupy B, z istotnym zastrzeżeniem: nie dostarczają witaminy B12. Dodatkowo przy znacznym obniżeniu udziału nabiału w diecie może wzrosnąć ryzyko niedoborów wapnia. Dlatego w wyborze alternatywnych produktów dla tych pochodzenia zwierzęcego ważna jest jakość: wybierajmy np. napoje roślinne wzbogacane w wapń, witaminę B12, ale też witaminę D i B2. I pamiętajmy, że żelazo roślinne jest słabiej przyswajalne niż to pochodzące z mięsa, ale obecność źródeł witaminy C w posiłku (np. czerwona papryka czy natka pietruszki) zwiększa biodostępność żelaza – wyjaśnia prof. Różańska.

Cukry proste i marketing żywności a profilaktyka nadwagi i otyłości

Profilaktyka otyłości to jednak nie tylko kwestia tego, czy na obiad jest kotlet z mięsa czy z ciecierzycy. Bardzo istotne jest również ograniczanie cukrów prostych w diecie. Pamiętajmy, aby nie nabierać się na hasła marketingowe.
– Ważne jest czytanie etykiet produktów spożywczych. Aby jednak lepiej zrozumieć skład produktu nie patrzmy tylko na tabelę z wartością odżywczą, ale przeczytajmy też wykaz składników. Np. na etykiecie mleka czy jogurtu naturalnego zobaczymy, że znajdują się tam cukry, ale jest to cukier naturalnie występujący w produktach mlecznych, czyli laktoza. Nie została ona do nich dodana, a więc nie będzie jej w wykazie składników. Co innego, gdy spojrzymy na wiele takich produktów w wersji smakowej (np. owocowej czy czekoladowej), do których cukier bardzo często jest dodawany i wtedy zobaczymy go w wykazie składników. Pamiętajmy też, że podstawą spożywanych płynów musi być woda. Jeśli chcemy, możemy dodać do niej miętę, ogórka czy owoce jako sposób na zmianę smaku bez dosładzania – podkreśla prof. Różańska.

Dlaczego śniadanie jest tak ważne w profilaktyce nadwagi i otyłości?

Prof. Różańska zaznacza także, że w profilaktyce nawagi i otyłości kluczowe jest regularne spożywanie posiłków, w tym śniadań, które są pierwszym ważnym posiłkiem w ciągu dnia, a ich pomijanie ma konsekwencje zdrowotne i behawioralne.
– Spożywanie zbilansowanego śniadania wiąże się z mniejszym występowaniem otyłości u dzieci i młodzieży oraz z mniejszym ryzykiem kardiometabolicznym – lepszą gospodarką węglowodanową, lepszym profilem lipidowym i niższym ciśnieniem. Co więcej dzieci jedzące śniadania mają lepszą koncentrację i lepsze wyniki w nauce. Niestety z wiekiem odsetek młodzieży jedzącej codziennie śniadanie wyraźnie spada – szczególnie u dziewcząt. A to uruchamia znany mechanizm: bez śniadania rośnie ryzyko sięgania po batoniki, słodkie bułki i inne szybkie przekąski już po pierwszych lekcjach. Regularne spożywanie zbilansowanych posiłków pomaga lepiej kontrolować stężenie glukozy we krwi w ciągu dnia, daje sytość i zmniejsza częstość sięgania po przekąski – zapewnia prof. Różańska.

W Światowym Dniu Otyłości Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu zachęca, by potraktować dietę planetarną jako realne narzędzie profilaktyki: korzystne dla zdrowia, wspierające środowisko i możliwe do wdrożenia w polskich warunkach – lokalnie, sezonowo, krok po kroku. A roślinny obiad w szkole? To może być ten pierwszy krok, który u wielu dzieci uruchomi zmianę nawyków żywieniowych na całe życie.

Według najnowszego raportu WHO otyłość i nadwaga wśród dzieci w Europie pozostają na bardzo wysokim poziomie. Co czwarte dziecko w wieku 7–9 lat ma nadwagę, a co dziesiąte – otyłość, przy czym częściej dotyczy to chłopców niż dziewczynek. Rodzice w większości krajów znacząco bagatelizują masę ciała swoich dzieci, co utrudnia wczesną reakcję. Raport ujawnia również niepokojące wzorce żywieniowe: tylko połowa dzieci je codziennie owoce, a jedna trzecia – warzywa; jednocześnie duża część regularnie spożywa słodycze i słodzone napoje.

Kampania #nabieraMYodwagi

Inicjatywa prowadzona przez UMW ma na koncie m.in. dwie konferencje w Sejmie RP, które skupiały się na praktycznych aspektach profilaktyki i leczenia otyłości oraz wymianie doświadczeń między specjalistami. Kampania opiera się również na szerokiej koalicji partnerów, do której należą:

• Instytucje: Urząd Miejski Wrocławia, Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego, Kuratorium Oświaty we Wrocławiu, wrocławskie uczelnie (Uniwersytet Ekonomiczny, Uniwersytet Wrocławski, Akademia Wychowania Fizycznego, Akademia Sztuk Pięknych) oraz Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna we Wrocławiu.
• Fundacje: FitMIND, Smile Together, Connect4Kids.
• Partnerzy biznesowi: Procter & Gamble Polska, Sieć Aptek Dr. Max.

Wraz z rozpoczęciem semestru letniego roku szkolnego 2025/2026 we wrocławskich zespołach szkolno – przedszkolnych wystartował pierwszy z trzech programów prozdrowotnych, przygotowany w ramach kampanii #nabieraMYodwagi, współpracy Departamentu Edukacji Urzędu Miejskiego we Wrocławiu i partnerów. Kolejne ruszą w najbliższych miesiącach.

1. Promowanie zdrowych nawyków żywieniowych, program „Roślinny Market” (autor: Fundacja FitMind)
Program edukacyjny promujący zdrowe odżywianie poprzez grywalizację. Dzieci zdobywają punkty za próbowanie nowych produktów roślinnych (warzyw, owoców i innych produktów roślinnych). Gra trwa cztery tygodnie, a jej elementem jest plansza umieszczana na lodówce, która angażuje również rodziców w planowanie posiłków i wspólne eksperymentowanie z dietą. Celem programu jest zwiększenie różnorodności diety i wykształcenie zdrowych nawyków żywieniowych.

2. Profilaktyka próchnicy (autor programu: Fundacja Smile Together)
Program dla uczniów klas pierwszych, którego celem jest kształtowanie prawidłowych nawyków higieny jamy ustnej w okresie wymiany uzębienia. Podczas warsztatów dzieci uczyć będą się prawidłowego szczotkowania zębów oraz poznają wpływ diety na zdrowie jamy ustnej. Zajęcia będą mieć formę zabawy – uczestnicy zbierają elementy układanki, a na zakończenie otrzymują nagrodę (szczoteczkę soniczną).

3. Wsparcie aktywności i wad postawy (autor programu: Fundacja Connect4Kids)
Program skierowany do dzieci w wieku 4–10 lat, którego celem jest wczesne wykrywanie nadwagi i wad postawy oraz promowanie aktywności fizycznej. Wykorzystuje narzędzie oparte na sztucznej inteligencji (AI), które pozwala rodzicom monitorować rozwój dziecka i wychwycić nieprawidłowości wymagające konsultacji.